Wprowadzenie do problematyki naukowości psychoterapii Gestalt

artykuł z października 2025 roku

Psychoterapia Gestalt opiera się na solidnych fundamentach naukowych, filozoficznych i klinicznych, łącząc refleksję fenomenologiczną z badaniami nad relacją, świadomością i ucieleśnieniem człowieka (Brownell, 2019; Roubal, 2016). Należy do nurtu humanistyczno-doświadczeniowego, który wyrasta z tradycji fenomenologii, egzystencjalizmu, psychologii postaci i teorii pola. U podstaw Gestalt leży przekonanie, że człowieka nie można rozumieć w izolacji, lecz zawsze w kontekście relacyjnym – w sytuacji, która konstytuuje jego doświadczenie. Świadomość, ciało, emocje i środowisko tworzą nierozerwalny układ dynamiczny. Doświadczenie nie jest tu obiektem badań zewnętrznych, lecz fenomenem, który można opisywać i rozumieć w jego własnym porządku znaczeń (Perls et al., 2022; Joyce & Sills, 2021).

Źródła teoretyczne i epistemologiczne

Naukowość Gestalt opiera się na modelu fenomenologiczno-hermeneutycznym, w którym wiedza nie sprowadza się do pomiaru, lecz obejmuje rozumienie i interpretację sensów. Metodą badania jest opis doświadczenia „tu i teraz”, z zastosowaniem zasad epoché (zawieszania założeń, świadomości prze(d)sądów), horyzontalności (równego traktowania wszystkich aspektów sytuacji) i dialogu (Joyce & Sills, 2021, McConville, 2014). To umożliwia badanie subiektywności z rygorem naukowym, poprzez systematyczną obserwację, analizę znaczeń i ich weryfikację w relacji terapeutycznej. Psychoterapia Gestalt wyrasta z tradycji naukowej psychologii postaci (Wertheimer, Köhler, Koffka), neurologii Goldsteina i teorii pola Kurta Lewina, które wykazały, że percepcja i zachowanie organizują się w całości, a nie przez sumę elementów. Fenomenologia Husserla i Merleau-Ponty’ego wniosła rozumienie świadomości jako intencjonalnej i ucieleśnionej (Merleau-Ponty, 2001, Kennedy, 2013), a filozofia dialogu Bubera ideę relacji Ja–Ty jako przestrzeni autentycznego spotkania. Z psychoanalizy Gestalt przejęła zainteresowanie procesami nieświadomymi, przekształcając je w pojęcie tła doświadczenia i „niedokończonych spraw”.

 Współczesne konteksty naukowe

Współcześnie Gestalt łączy te źródła z odkryciami neuronauk i kognitywistyki, m.in. koncepcją predykcyjnego mózgu (Clark, 2013, Hohwy, 2013), która potwierdza, że umysł aktywnie współtworzy rzeczywistość poprzez korekcję przewidywań w kontakcie z doświadczeniem. Dzięki temu możliwy jest dialog między fenomenologią a naukami przyrodniczymi, między perspektywą pierwszoosobową a trzecioosobową. Bliskie związki łączą współczesny Gestalt również z psychiatrią fenomenologiczną, która, począwszy od Jaspersa, rozwijała się jako nauka o sposobach przeżywania świata przez człowieka, a nie wyłącznie o jego objawach. Współcześnie kierunek ten kontynuuje Thomas Fuchs, profesor w Klinice Psychiatrycznej Uniwersytetu w Heidelbergu, który łączy fenomenologię i neuronaukę w nurcie neurofenomenologii i enaktywizmu. Fuchs podkreśla, że życie psychiczne jest zawsze ucieleśnione i współtworzone w relacji, człowiek zamieszkuje swoje ciało i świat, a jego doświadczenie jest dynamiczne, współzależne i osadzone w kontekście (Fuchs 2018, 2021). W tym sensie myślenie Gestalt jest bliskie psychiatrii fenomenologicznej: objaw traktowany jest jako forma organizacji kontaktu, która podtrzymuje ciągłość istnienia jednostki i pozwala jej przetrwać w określonym polu relacyjnym.

W kontekście budowania współczesnej metodologii naukowej terapii Gestalt, można odwołać się do koncepcji Thomasa Fuchsa, który rozwija fenomenologię w kierunku empirycznie weryfikowalnego podejścia badawczego. Fuchs proponuje za Shaunem Gallagherem tzw. front-loaded phenomenological approach, czyli podejście fenomenologiczne ukierunkowane na generowanie hipotez empirycznych. Jest ono inspirowane neurofenomenologią i fenomenologią eksperymentalną, a jego celem jest operacjonalizacja struktur doświadczenia, takich jak temporalność, immersja czy afekt, oraz dążenie do empirycznej walidacji przeżyć subiektywnych bez popadania w redukcjonizm (Sterna et al, 2025).

Tak rozumiana metodologia mogłaby stanowić inspirację dla terapii Gestalt, pozwalając jej rozwijać własną, fenomenologicznie zakorzenioną naukowość. Gestalt może wykorzystywać zasadę front-loaded phenomenology, aby przekładać opisy doświadczenia i kontaktu na hipotezy badawcze, które mogą być testowane empirycznie przy zachowaniu jej humanistycznego i relacyjnego charakteru.

 Metodologia, praktyka kliniczna i badania

W praktyce klinicznej Gestalt realizuje zasady humanistyczno-holistycznego paradygmatu: człowiek jest zdolny do samoregulacji, rozwoju i odpowiedzialności; objaw rozumiany jest jako sposób organizacji kontaktu w sytuacji; zmiana dokonuje się poprzez świadomość i relację, nie przez korektę zachowań (Francesetti et al., 2016, Joyce & Sills, 2021, Perls et al., 2022). Gestalt zachowuje niezależność od tradycyjnego modelu Evidence-Based Practice, lecz nie stoi z nim w sprzeczności. Posługuje się metodologią badań jakościowych, studiów przypadku, mikrofenomenologii i analiz procesowych, a zarazem włącza narzędzia ilościowe o różnym przeznaczeniu, takie jak Clinical Outcomes in Routine Evaluation Outcome Measure, CORE-OM, służące do pomiaru rezultatów psychoterapii (Evans et al., 2002), Gestalt Mental Status Exam, GMSE, będące próbą ilościowej oceny funkcjonowania z perspektywy Gestalt (Grossman & Cohen, 2017), oraz Gestalt Therapy Fidelity Scale, GTFS, umożliwiające ocenę zgodności prowadzonej terapii z założeniami podejścia Gestalt (Fogarty et al., 2020). Osobnym przykładem ilościowej operacjonalizacji pojęć właściwych terapii Gestalt jest Gestalt Inventory of Resistance Loadings, GIRL, samoopisowy kwestionariusz służący do pomiaru stylów kontaktowania i sposobów przerywania kontaktu (Prosnick, 2016).

Gestalt Therapy Fidelity Scale porządkuje praktykę Gestalt w siedem spójnych obszarów, obejmujących relację dialogiczną (dialogic relating), rozumianą jako autentyczna i wzajemna obecność terapeuty oraz klienta, pracę w „tu i teraz” (working in the here and now), polegającą na odwoływaniu się do bieżących fenomenów doświadczenia i relacji, praktykę fenomenologiczną (phenomenological practice), opartą na opisie, epoché i horyzontalności zamiast interpretacji, ucieleśnioną świadomość (working with embodied awareness), która uwzględnia doznania płynące z ciała, oddechu i ruchu jako integralne źródła znaczeń, wrażliwość na pole (field sensitive practice), wyrażającą się w uwzględnianiu kontekstu interpersonalnego i środowiskowego, w którym wyłania się doświadczenie, pracę z procesami kontaktowania (working with contacting processes), obejmującą rozpoznawanie i modulowanie sposobów nawiązywania, podtrzymywania i wycofywania kontaktu, w tym mikroprzerwań, oraz postawę eksperymentalną (experimental attitude), która polega na proponowaniu bezpiecznych i dozowanych eksperymentów sprzyjających poszerzaniu świadomości i integracji nowych doświadczeń (Fogarty et al, 2020).

W ten sposób psychoterapia Gestalt rozwija praktykę opartą na doświadczeniu (Practice-Based Evidence), a zarazem naukowość zakorzenioną w praktyce terapeutycznej. Psychoterapia Gestalt może rozwijać praktykę opartą na danych pochodzących z codziennej pracy klinicznej, zgodnie z modelem Practice-Based Evidence (Barkham & Mellor-Clark, 2003; Altimir et al., 2022). Współczesne ujęcia tego modelu podkreślają, że dane gromadzone w rutynowej praktyce klinicznej mogą nie tylko służyć ocenie skuteczności terapii, lecz również tworzyć pomost między badaniami naukowymi a złożonością rzeczywistych sytuacji terapeutycznych, uwzględniając różnorodność kontekstów, osób i warunków prowadzenia psychoterapii. Szczególne znaczenie mają tu systematyczny pomiar rezultatów oraz regularne wykorzystywanie informacji zwrotnych pochodzących od pacjentów, czego przykładem jest rozwijany od wielu lat system CORE, pozwalający włączać dane z codziennej praktyki do refleksji nad przebiegiem, jakością i rezultatami procesu terapeutycznego (Evans, 2022).

Współcześnie Gestalt intensywnie rozwija swoje zaplecze naukowe, prowadząc badania nad procesem kontaktu, empatią, regulacją emocjonalną i skutecznością terapii. Dostępne badania wskazują, że psychoterapia Gestalt może przynosić korzystne efekty kliniczne, również w pracy z problemami lękowymi, depresyjnymi, somatycznymi i relacyjnymi (Elliott et al., 2004; Herrera et al., 2019; Raffagnino, 2019, Roubal, 2016). Badania jakościowe i mieszane, oparte na metodologii fenomenologiczno-hermeneutycznej, umożliwiają analizę procesów zmiany w relacji terapeutycznej, a narzędzia takie jak Gestalt Therapy Fidelity Scale pozwalają standaryzować ocenę kompetencji i jakości procesu terapeutycznego. Coraz częściej stosowane są także zintegrowane modele badań, łączące dane ilościowe i jakościowe, które pokazują, w jaki sposób relacja terapeutyczna, kontakt i ucieleśnienie wpływają na trwałość zmiany.

Środowisko Gestalt pozostaje aktywne naukowo i stale poszerza horyzont dialogu. Organizowane międzynarodowe konferencje badawcze, seminaria i projekty współpracy pomiędzy ośrodkami Gestalt a instytucjami akademickimi tworzą przestrzeń wymiany między teorią i praktyką (Brownell, 2019, Roubal, 2016). Gestalt prowadzi żywy dialog z innymi nurtami psychoterapii, szczególnie z podejściami analitycznymi, egzystencjalnymi i systemowymi, oraz z neurofenomenologią i psychologią ucieleśnienia. Wspólne dla tych kierunków jest uznanie, że człowiek jest istotą relacyjną, a doświadczenie psychiczne kształtuje się w polu wzajemnych wpływów i znaczeń.

 Naukowość psychoterapii Gestalt – ujęcie syntetyczne

Psychoterapia Gestalt spełnia kryteria naukowości, łącząc: transparentność epistemologiczną, spójność z obowiązującą wiedzą naukową, dane empiryczne, replikowalność interwencji, zdolność wyjaśniającą i zastosowanie kliniczne. Transparentność epistemologiczna terapii Gestalt ujawnia się w tym, że jej teoria jasno określa, z jakiej wizji człowieka wychodzi i jakie posiada założenia ontologiczne/fenomenologiczne. Spójność terapii Gestalt wiąże się z wiedzą psychologiczną i neurobiologiczną, jej teoria jest zgodna z ustaleniami psychologii rozwojowej, afektywnej, neuronauki. Psychoterapia Gestalt posiada dane empiryczne pochodzące z badań nad skutecznością, badań kontrolowanych, badań jakościowych, metaanalizy oraz obszernych przeglądów badań (Bretz & Heekerens, 1994, Hender, 2001, Raffagnino, 2019, Strümpfel, 2006). Terapia Gestalt spełnia kryterium replikowalności interwencji, w takim znaczeniu w jakim uczy systematycznego stosowania metod fenomenologicznych, relacyjnych, czyli można opisać jej interwencje tak, by ktoś inny mógł powtórzyć pracę w tym paradygmacie, bardziej na zasadzie phronesis niż techne (Francesetti, 2019). Ponadto terapia spełnia kolejne dwa kryteria naukowości: ma zdolność wyjaśniającą, pomaga zrozumieć zachowania i zmiany psychiczne oraz ma zastosowanie kliniczne, czyli praktyczne przełożenie na pracę terapeutyczną z pacjentami o różnych diagnozach (Francesetti, Gecele & Roubal, 2016).

Naukowość psychoterapii Gestalt można rozpatrywać na trzech wzajemnie powiązanych poziomach. Po pierwsze, na poziomie źródeł i teorii, psychoterapia Gestalt jest zakorzeniona w psychologii postaci, teorii pola i fenomenologii oraz w ich współczesnych rozwinięciach. Tworzy spójny korpus pojęć, takich jak kontakt, figura–tło, pole organizm/środowisko, eksperyment, ucieleśnienie i dialog, który stanowi jej podstawę konceptualną i kliniczną (Perls et al., 2022; Joyce & Sills, 2021). Po drugie, na poziomie metodologii, psychoterapia Gestalt stosuje powtarzalną i intersubiektywnie weryfikowalną procedurę fenomenologiczno-hermeneutyczną, komplementarną wobec paradygmatu Evidence-Based Practice. Ramy te są dodatkowo wzmacniane przez współczesne ujęcia neurofenomenologii i enaktywizmu, które łączą perspektywę pierwszoosobową i trzecioosobową. Po trzecie, na poziomie operacjonalizacji i dowodów empirycznych, walidowane międzykulturowo narzędzie Gestalt Therapy Fidelity Scale (GTFS) umożliwia standaryzację i ocenę jakości procesu terapeutycznego. Zaplecze empiryczne podejścia obejmuje również badania naturalistyczne, real-world studies, a jego rozwój wspierają serie wydawnicze, numery specjalne czasopism, międzynarodowe konferencje oraz sieci badawcze.

Ta triada, teoria, metodologia i operacjonalizacja, tworzy spójny i wiarygodny system, który pozwala przypisywać uzyskiwane efekty specyfice podejścia Gestalt. Jednocześnie umożliwia dalsze rozwijanie jego bazy dowodowej w sposób zgodny z fenomenologicznym paradygmatem poznawczym, łącząc naukowy rygor z humanistyczną wrażliwością.

Psychoterapia Gestalt jest więc nauką o relacji i doświadczeniu, spójną metodą badania człowieka w jego sytuacyjnym kontekście. Łączy rygor refleksji naukowej z wrażliwością fenomenologiczną i etyczną. Uczy widzenia człowieka jako całości ucieleśnionej, historycznej i relacyjnej. W tym sensie Gestalt stanowi przykład żywej teorii, teorii, która rozwija się poprzez praktykę, bada swoje własne działanie i pozostaje w nieustannym dialogu z nauką, światem i drugim człowiekiem.

O autorze

Przypisy do artykułu

[1] Altimir, C., Mantilla, C., & Serralta, F. (2022). Practice-based evidence: Bridging the gap between research and routine clinical practice in diverse settings. Studies in Psychology, 43(3), 415–454. https://doi.org/10.1080/02109395.2022.2139998

[2] Barkham, M., & Mellor-Clark, J. (2003). Bridging evidence-based practice and practice-based evidence: Developing a rigorous and relevant knowledge for the psychological therapies. Clinical Psychology & Psychotherapy, 10(6), 319–327. https://doi.org/10.1002/cpp.379

[3] Bretz, H. J., & Heekerens, H. P. (1994). A meta-analysis of the effectiveness of Gestalt therapy. Zeitschrift für Klinische Psychologie, Psychopathologie und Psychotherapie, 42(3), 241–260.

[4] Brownell Ph. (Ed.) (2019), Handbook for theory, research, and practice in Gestalt therapy (2nd ed.). Cambridge Scholars Publishing

[5] Clark, A. (2013). Whatever next? Predictive brains, situated agents, and the future of cognitive science. Behavioral and Brain Sciences, 36(3), 181–204. https://doi.org/10.1017/S0140525X12000477

[6] Elliott, R., Greenberg, L. S., & Lietaer, G. (2004). Research on experiential therapies. In M. J. Lambert (Ed.), Bergin and Garfield’s handbook of psychotherapy and behavior change (5th ed., pp. 493–539). Hoboken, NJ: Wiley.

[7] Evans, C. (2022). Practice Based Evidence (PBE) and therapies: Personal recommendations from the 30 years of the CORE system. Studies in Psychology, 43(3). https://doi.org/10.1080/02109395.2022.2127235

[8] Evans, C., Connell, J., Barkham, M., Margison, F., McGrath, G., Mellor-Clark, J., & Audin, K. (2002). Towards a standardised brief outcome measure: Psychometric properties and utility of the CORE-OM. The British Journal of Psychiatry, 180(1), 51–60. https://doi.org/10.1192/bjp.180.1.51

[9] Fogarty, R., Bhar, S. S., & Theiler, S. (2020). Assessing competence in Gestalt therapy: Development and validation of the Gestalt Therapy Fidelity Scale (GTFS). Psychotherapy Research, 30(6), 495-509. https://doi.org/10.1080/10503307.2019.1571688

[10] Francesetti, G. (2019). Perspektywa pola w praktyce klinicznej: W kierunku teorii terapeutycznej phronēsis (I. Tarkowski, tłum.). http://bibliotekagestalt.pl/dokumenty/Perspektywa_Pola_w_praktyce_klinicznej_po_korekcie.pdf

[11] Francesetti, G., Gecele, M., & Roubal, J. (Ed.). (2016). Psychoterapia Gestalt w praktyce klinicznej: Od psychopatologii do estetyki kontaktu. Gdańsk: Harmonia Universalis. https://doi.org/10.4236/jss.2019.76005

[12] Fuchs, T. (2018). Ecology of the brain: The phenomenology and biology of the embodied mind. Oxford University Press. https://doi.org/10.1002/cpp.762

[13] Fuchs, T. (2021). In defense of the human being: Foundational questions of an embodied anthropology. Oxford University Press.

[14] Grossman, S., & Cohen, A. (2017). Contributions to a gestalt quantitative research tradition: Establishing the Gestalt Mental Status Exam. Gestalt Journal of Australia and New Zealand, 13(2), 29–44. https://www.britishgestaltjournal.com/features/2014/12/28/polski-core

[15] Herrera, P., Mstibovskyi, I., Roubal, J., & Brownell, P. (2019). Researching Gestalt Therapy for Anxiety in Practice Based Settings: A Single-Case Experimental Design. Psychotherapie-Wissenschaft, 9(2), 53b–67b. https://doi.org/10.30820/1664-9583-2019-2-53b

[16] Hender, K. (2001). Is Gestalt therapy more effective than other therapeutic approaches? Centre for Clinical Effectiveness, Southern Health and Monash Institute of Health Services Research.

[17] Hohwy, J. (2013). The predictive mind. Oxford University Press.

[18] Joyce, P., & Sills, C. (2021). Umiejętności psychoterapeuty Gestalt (A. Hardek, Tłum.). Wydawnictwo IIPGhttps://doi.org/10.1037/0033-3204.41.2.180

[19] Kennedy, D. J. (2013). Healing perception: An application of the philosophy of Merleau-Ponty to the theoretical structures of dialogic psychotherapy. Ravenwood Press.

[20] Lewin, K. (1951). Field theory in social science: Selected theoretical papers. Harper & Row.

[21] McConville, M. (2014). Gestalt therapy, research, and phenomenology. Gestalt Review, 18(1), 23–31. https://doi.org/10.5325/gestaltreview.18.1.0023

[22] Merleau-Ponty, M. (2001). Fenomenologia percepcji (tłum. M. Kowalska & J. Migasiński). Warszawa: Fundacja Aletheia. (Oryginalna praca opublikowana w 1945 r.)

[23] Perls, F. S., Hefferline, R. F., & Goodman, P. (2022). Terapia Gestalt. Pobudzenie i wzrost w osobowości człowieka (P. Mierkowski, E. Canert-Łąka, M. Paruzel-Czachura, J. Sienkiewicz-Urbaniak, & B. Konieczniak, tłum.). Oficyna Związek Otwarty. (Oryginalne dzieło opublikowano w 1951 r.)

[24] Prosnick, K. P. (2016). GestalTest, volume 1: Getting to know the GIRL: A novella containing early research on the Gestalt Inventory of Resistance Loadings (GIRL) (4th ed.). Academia.edu. https://www.academia.edu/22268886/GestalTest_Volume_1_Getting_to_Know_the_GIRL_A_Novella_Containing_Early_Research_On_the_Gestalt_Inventory_of_Resistance_Loadings_GIRL_

[25] Raffagnino, R. (2019). Gestalt therapy effectiveness: A systematic review of empirical evidence. Open Journal of Social Sciences, 7(6), 66–83. https://doi.org/10.4236/jss.2019.76005

[26] Roubal, J. (Ed.). (2016). Towards a research tradition in Gestalt therapy. Cambridge Scholars Publishing.

[27] Spagnuolo Lobb, M., Iacono Isidoro, S., Savia Guerrera, C., Riggio, F., & Di Nuovo, S. (2025). Is aesthetic relational knowing a common factor in psychotherapy? A comparison among different models. European Journal of Investigation in Health, Psychology and Education, 15(2), Article 16. https://doi.org/10.3390/ejihpe15020016

[28] Sterna, A., Moskalewicz, M., & Fuchs, T. (2025). Borderline Personality as a Disorder of Temporality – A phenomenological meta-synthesis. Human Studies. https://doi.org/10.1007/s10746-025-09784-3

[29] Strümpfel, U. (2006). Therapie der Gefühle: Forschungsbefunde zur Gestalttherapie. EHP Verlag Andreas Kohlhage.

Nasze publikacje

Borderline oczami Gestaltu